DEMİR EKSİKLİĞİ ZEKÂ HASARI YAPABİLİR
Prof. Dr. Aziz POLAT
Demir eksikliği anemisi (DEA) en sık görülen anemidir. DEA dünya nüfusunun yaklaşık %30'unu etkilemektedir. Dünyadaki tüm süt çocuklarının %20-25'inde demir eksikliği anemisi mevcuttur.
Vücut demiri
Erişkin insan vücudunda yaklaşık 3,5 – 5 gr demir bulunur. Normal zamanında doğan bebek 6 ay yetecek kadar demirle doğar. İlk yılda vücut demiri miad bebekte 2 katına, 2 kg. lık preterm bebekte 3 katına çıkar. İlk 6 ayda anne sütü demir ihtiyacını karşılarken daha sonra yetersiz kalır. Anne sütü ve inek sütündeki demir miktarı 0,5 – 1,5 mg/L olup emilim oranı sırasıyla %49 ve %10'dur. Besinlerdeki demirin emilim oranı da %10 civarındadır. Hayvansal gıdalarda bulunan hem demiri daha iyi emilmektedir. Süt çocuğunda günlük ortalama demir ihtiyacı 1 mg/kg dır. Bunu karşılamak için demirden zengin besinlere destek gereklidir.
Demir eksikliği nedenleri
Hızlı büyüme, diyette yetersiz demir ve demirin sınırlı emilimi 6-24 aylık çocukları demir eksikliği anemisi için riskli duruma sokar. Anne sütünün ilk 6 ayda tek başına kullanılmaması, erken dönemde inek sütü veya katı gıdalara geçilmesi, et tüketiminin ve C vitamini alımının az olması, fazla çay içilmesi ve demir takviyesiz 6 aydan daha fazla anne sütü ile beslenme süt çocuklarını riskli duruma getirmektedir. İnek sütü içindeki proteinler barsaklarda alerji ve kanama yaparak demir eksikliği anemisine yol açmaktadır. Bu yüzden 1 yaşına kadar bebeklere inek sütü verilmemesi tavsiye edilmektedir. Anne sütü veya hazır mamalar kullanılmalıdır. Çay içinde bulunan tannin denen madde demirin emilmesini önlemektedir. Çocukların çay içmemesini, içecekse yemeklerden en az 2 saat sonra içmesini tavsiye ediyoruz.
Demir eksikliği anemisinde belirti ve bulgular:
Anemi yavaş geliştiği için çoğu zaman herhangi bir şikayet ve belirti olmaz. Tarama veya herhangi bir sebeple yapılan kan sayımı sonucu tespit edilir. Küçük çocuklarda solukluk, huzursuzluk, sinirlilik, iştahsızlık ve katılma nöbetleri görülebilir. Büyük çocuklarda çarpıntı, çabuk yorulma, yorgunluk, pika (toprak, kağıt, buz gibi anormal şeyler verme.), iş performansında düşüklük görülebilir. Hastalarda solukluk olabilir. Solukluk ağız içinde, dudaklarda, göz kapağı iç kısımlarda, tırnak yataklarında tespit edilebilir. Bazı hastalarda göz akları mavimsi olabilir. Ağız etrafında, dudak kenarlarında çatlaklar, dilde kızarıklık ve dil üzerinde yaralar, tırnaklarda çukurlaşma (kaşık tırnak) olabilir. Hemoglobin değeri çok düşük olan hastalarda kalp yetmezliği oluşabilir. Böyle hastalarda aşırı bitkinlik, solukluk, nefes darlığı, çarpıntı, sık nefes alıp verme gibi belirtiler olur.
Demir eksikliği anemisinin beyin üzerine kalıcı etkileri:
Demir eksikliği anemisi beyin gelişiminin hızlı olduğu ilk 2 yaş içinde olursa ve uzun sürerse beyin fonksiyonları ve zeka üzerinde kalıcı hasarlara yol açabilir. Demir beyin hücrelerinin gelişimi için gerekli olan maddelerin (GABA, Dopamin) yapısına girer. Bu maddelerin eksikliği hastalarda davranış bozuklukları (korku, çekingenlik, sinirlilik, anneye aşırı düşkünlük, çabuk ağlama), algılama, hafıza, öğrenme ve dikkat problemleri, motor gelişiminde gerilik olabilir. Bu hastalar okula gittiklerinde dikkat ve hafıza azlığı, okul başarısında, aritmetik başarıda düşüklüğün devam ettiği görülür. Yani küçük yaşta oluşan derin demir eksikliği anemisi zamanında tedavi edilemez ise kalıcı değişiklikler yaparak çocuğun sonraki hayatını ve başarısını etkilemektedir. Bu çocukların IQ düzeylerinin en az 5 puan geri olduğu gösterilmiştir.
Demir eksikliği teşhisinde kullanılan testler:
Demir eksikliğine bağlı anemi düşünülen hastada kesin teşhisi koymak için bazı kan tahlilleri gerekir. Bunlar serum demiri, demir bağlama kapasitesi, ferritin ve tam kan sayımıdır. Ayrıca cam üzerine kan yayması yapılarak mikroskopta alyuvarlar incelenir. Çocuk herhangi bir enfeksiyon geçiriyorsa bu testler daha sonra yapılmalıdır. Çünkü enfeksiyon durumunda bu testler yanlış çıkabilir.
Demir eksikliğinden korunmak için
- İlk altı ayda bebeğinizi sadece anne sütü ile besleyin.
- Emzirmeye iki yaşına kadar devam ediniz.
- Zamanında doğan bebeklerde 4. aydan sonra, prematüre doğan bebeklere 2. aydan sonra demir damlası veriniz.
- 6. aydan sonra çocuğunuzu demir içeriği zengin gıdalarla besleyin.
- Demirden zengin gıdalar şunlardır: kırmızı et, tavuk, balık, karaciğer, dalak, pekmez, tahıllı gıdalar (pirinç, pirinç unu, buğday, mısır) yumurta sarısı, fasulye gibi baklagiller, incir.
Demirden zengin gıdalara başlama dönemleri
7. ayda; bebeğinize sebzeleri püre halinde verebilirsiniz ve ince çekilmiş kıyma ilavesine başlayabilirsiniz. İyi haşlanmış yumurtanın sarısını 1 çay kaşığından başlayarak yavaş yavaş arttırarak verebilirsiniz. Yumurtanın beyazı 11-12. aylarda kullanılabilir.
7-8. aylarda; tarhana şehriye gibi unlu çorbaları et, tavuk ve kıyma ilavesiyle vermeye başlayabilirsiniz. 9-12 aylarda; haftada 1 kez ciğer ve 1-2 kez haşlanmış veya ızgara taze balık verilmeye başlanabilir. Ayrıca baharatsız ve soğansız ızgara köfte verilebilir. Baklagiller haşlayıp tel süzgeçten geçirilerek bebeğin çorbalarına ilave edilir.
Dikkat edilmesi gerekenler
İlk 1 yaşta mümkünse inek sütü vermeyin. 6. ayda yoğurt, muhallebi, 7. ayda peynir verilebilir.
Çocuğunuzun içtiği inek sütünü günlük 500 ml (2,5 su bardağı veya yarım litre) ile sınırlayın. Fazla içilen inek sütü barsaklarda kanama ve alerji yaparak anemiye sebep olabilir.
Bebeğinize C vitamininden zengin gıdalar verin (Portakal suyu, meyve, sebze). C vitamini demirin emilimini arttırmaktadır.
9-12. aylar arasında veya ilk 2 yaş içinde çocuğunuzun kan sayımını yaptırmanız önerilir. Demir eksikliği anemisi tespit edilirse tedavi dozunda demir tedavisi başlanmalıdır.
(Bu yazı Fatih Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi tarafından yayınlanan Yaşama Sanatı adlı derginin 11. sayısından alınmıştır.)
Copyright © 2009 Erhan BAKİ